“Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir, onu kirletip örten ise ziyana uğramıştır… Artık kendinizi temize çıkarmayın.” Kur’ân (Şems, Necm)
Eğer toplumda, “arınma” kelimesi çok sık telaffuz edilmeye başlanmışsa, orada bir imdat çağrısı vardır. Böyle bir çağrının olduğu yerde de derin bir kirlenmişlik hissi, yapısal bir tıkanma…
Çünkü kimse terlemeden yıkanma telâşına düşmez, mis kokan insan durduk yerde hamam-kese aramaz.
Bu bakımdan arınma arzusu, kendi ürettiği kötü havanın altında nefes darlığı geçiren ruhun çığlığıdır…
***
Çağın en büyük yalanlarından biri arınma üstünedir: Zahmetsiz ve konforlu bir “temizlenme” illüzyonu üretmek. On bir ay boyunca hırsın-ihtirasın-tamahkârlığın içinde kavrulan birey, kalan birkaç günde kokulu mumlar eşliğinde bir erginleşme kampına çekilir, “detoks” yapar ve ruhunu temize çektiğini zanneder.
Oysa kirlilik, insanın kendi hakikatine turist kalmasıdır. Yabancılaşmayı göstermelik kaçamaklarla gidermeye çalışmak, mahkûmun hücresini havalandırmasına benzer.
Hücrenin kapısı kilitlidir.
***
İnsanın kirini gizlemek için icat ettiği kılıflar da bitmez. Bazı kavramlar aşınırsa vicdan terazisi şaşar. Rüşvetin “hediye”, iltimasın “vefa”, dalkavukluğun “uyum”, höt zötün “düzen” diye adlandırıldığı bir iklimde kimse kendi kirine bakmaz. Cemil Meriç’in “kamusa uzanan el namusa uzanmıştır” derken kastettiği kamus, lügattir, yani dildir. İnsan yaptıklarının ayıplanan adını unutursa, adı konmayan günahın muhasebesi de yapılmaz.
İnsanın en eski mazereti de şudur: Suçu başkasında aramak! Bizi kirleten hep dışarıdaki bir şeydir: “Toksik insanlar,” “bozuk düzen,” “kapitalizm” yahut bize musallat olan o şeytan…

Sabahattin Ali, İçimizdeki Şeytan romanında işte bu kendini kandırma mekanizmasının foyasını akıtmıştır. Roman boyunca iradesizliğini, yalanlarını ve korkaklığını “içimdeki şeytan” diyerek sırtından atmaya çalışan Ömer, gerçekle burun buruna geldiğinde bütün bahanelerini kendi eliyle yakar:
“İstemediğim halde, niçin böyle yaptım bilmem, demek ne kadar gülünç ve ne kadar manasız… İnsan yaptığı her şeyi, şu veya bu sebeple, fakat mutlaka isteyerek yapar. İçimizde şeytan falan yok… İçimizde aciz var… Tembellik var… İradesizlik, bilgisizlik ve bunların hepsinden daha korkunç bir şey: Hakikatleri görmekten kaçmak … var.”
***
Gerçeklerden kaçma iptilâsıyla yüzleşmeden girişilen her temizlik teşebbüsü, kendi yalanımızı benimsemekten öteye geçmez. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ndeki gibi, zembereği tamir etmeden kapıya parlak tabelalar asarak saatleri ayarladığımızı vehmederiz.
***
Klasik irfan geleneğimizin arınmaya verdiği “tezkiye” adı, modern dünyanın tırışkadan arınmasından bambaşka bir ufka bakar. Arapça kökünde yalnızca kirden arınmayı değil, artmayı, bereketlenmeyi, serpilip gelişmeyi de barındırır. Yani tezkiye, bir bahçıvanın ağacı boğan asalak dalları budaması gibi, insanın özündeki fıtrat tohumunun boy atması için nefsin haşerelerini ayıklamasıdır. Burada gaye egoyu parlatıp gündelik rekabete daha zinde dönmek değil, bilakis “Ego Bodyguardlarını” kapıdan çekerek insaniyet ufkuna yürümektir.
Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin Mesnevî’sinde anlattığı Çinli ve Rum nakkaşlar kıssası, bu ayrımın alâmetifarikasıdır. Çinli nakkaşlar duvarlarını yüzlerce nadide renkle boyarken, Rum (Anadolu) nakkaşlar yalnızca karşı duvardaki kirleri kazır ve cilâ vururlar. Aradaki perde kalktığında, Çinlilerin bütün nakışları cilâdan parlamış karşı duvara apaçık akseder. Tasavvufî irfanda dert dışarıda değil, içeridedir. Paslanan kalp aynasındadır…
Büyük cihat denen iç yolculuk zordur. Çünkü savaşan da savaşılan da aynı kişidir. İnsan aklını, dilini ve de ibâdetini kendi gizli kibrine âlet edebilen bir nefse sahiptir. Bu yüzden hakiki arınma, ömür boyu süren, sessiz bir yüzleşmededir.
***
Mesele bireyden çıkıp sokağa ve topluma taştığında ise arınma kavramı çok daha çetin bir sınava girer. İçsel gerilim ve örtbas edilmiş suç ortaklıklarıyla boğulan toplumlar, kendi vicdanlarıyla hesaplaşmak yerine çoğunlukla bir günah keçisi ararlar. Bütün uğursuzluğu tek bir kurbana yükleyip onu bertaraf ederek temize çıktıklarını sanırlar. Tarih boyunca çoğu toplumsal temizlik projesinin sonu da bu yüzden toplumu arındırmak yerine daha derin yaralara ve yeni çıkar örgütlerine varmıştır.
Toplumsal arınma, bir tasfiye operasyonu değil, kolektif bir idrak ve ahlâk tashihidir. Bir toplumun gerçekten arınmaya başladığının ilk işareti, bireylerin “Bizi kim kirletti?” kolaycılığını bırakıp “Ben bu kirliliğin neresindeyim ve neresinden pay aldım?” sorusunu kendilerine sormalarıdır. Çünkü mîzan (ölçü) yerine konmadan yapılan her “temiz eller” nutku, aynı riyakâr tiyatronun ikinci perdesi olabilir.
***
Lâkin arınmak ile kendini temize çıkarmak arasında, keskin bir fark da vardır. Kur’ân bu iki hâli birbirinden ayırır. Kurtuluşun şartı olarak “nefsi arındırmak” gösterilir. İnsan, zaaflarını bahanelerin altına gömdüğünde ziyana uğrar. Kitabımız en sinsi tuzağa da dikkat çeker: “Artık kendinizi temize çıkarmayın!”
Arınma ile kendini temize çıkarma akraba değil, can düşmanıdır. Arınma, insanın kendi karanlığını, eğip bükmeden görme cesaretidir; “kendini temize çıkarma” ise o karanlığı görmezden gelip kendini lekesiz ilân etme kibridir. İrfanımızın “ucb” dediği bu kendini beğenme hâli dipsiz bir uçurumdur. Çünkü günahkâr tövbe kapısını aralayabilir, ama kendini temize çıkarıp duran büzük dudaklı tip için kapı daima duvardır.
***
Ne zaman ki insan “Ben temizim, onlar kirli” demekten utanır, ruh aynasını gözyaşıyla yıkar, işte o vakit hem birey hem toplum için faziletli bir sabah ışıklarını yakar…












