Londra, Paris, Roma ve Washington’da dünya savaşlarından önce ve sonra hatta barış dönemlerinde dahi ülkeleri zayıf duruma düşürecek istihbarat bilgisi çok kıymetliydi. Bu bilgiler için ülkeler, silahsız cephe adını verdiklerinin casus birimlerini yarattı. Bu casuslar ülkelerin, şehirlerin hatta meydanların en görünen yerlerinde görünmez olmaya çalıştılar. Tabii bu savaşlarda, Asya ve Avrupa’ya köprü görevi gören ve stratejik öneme sahip İstanbul’da yer edindi. Dünyanın en eski çarşısı Kapalıçarşı da (Grand Bazzar) bu bilgi savaşlarından nasibini aldı. Bir asır önce tarafsız Türkiye politikası güdüldüğü yıllarda bilgi kaçırmaya çalışan casusların, alman istihbaratınca deşifre olduğu belgeye ulaştı. Aramızda dolaşan casuslar erken cumhuriyet döneminde tıpkı şimdiki gibi bizimle aynı sokaklarda yürüyor, aynı esnaftan alışveriş yapı- yor, hatta yan dairemize dahi taşınan komşularımız olabiliyordu. Öyle ki milyonlarca turistin uğrak noktası ve tüm dünyanın Grand Bazaar olarak bildiği Kapalıçarşı’da da bu savaşlara tanık oldu. Bizim casusları takip ettiğimiz gibi yabancı gizli servislerde birbirini takip etmek için yoğun çabalar gösterdi. Savaştan yeni çıkan Türkiye’nin tarafsız kaldığı 2. Dünya savaşı sıralarında dünya gündeminde casusların deşifre edilmesi çabası sürüyordu.
İZLENDİKLERİNDEN HABERSİZLERDİ
“Situation of Jewelry shops of two Agents in Capali Carsi (Bazaar), Istanbul” başlıklı belgede o dönemim Alman gizli servisi Abwehr, iki casusun Ortadoğu’dan edinilen bilgileri Bulgaristan Sofya üzerinden ülkeleri Rusya’ya kaçırdığı ortaya çıkardı. Casuslar edindiği bilgileri ise Kapalıçarşı’da bir kuyumcu dük- kanında gizlenerek yapıyorlardı. Kullan- dıkları yöntem ise oldukça basitti. Casus ağı, bir işletme için- deki gizli bir bölmedeki haberleşme teknolojisiyle yapılıyordu. Onun dışında tüm çalışmalar olağan akışında devam ediyordu. Ancak kendini gizlenmiş zanneden bu casuslar ortaya çıktıklarından habersizdi. Alman İstihbarat Ağı Abwehr, bu casusları ve kullandıkları işletmeyi deşifre etmiş. İşletmenin olduğu yer çizilen bir krokiyle işaretlenerek üst kademe yöneticilere gönderilmişti.
HER DETAY KROKİYE EKLENMİŞ
Elde edilen çizimde, “Situation of Jewelry shops of two Agents in Capali Carsi (Bazaar), Istanbul” başlığı bulunuyor. Yani Kapalıçarşı’da faaliyet gösteren iki ajanın kullandığı iki ayrı kuyumcu dükkânının konumu tarif ediliyor. Kapalıçarşı içinde iki dükkanın bulunduğu dar sokak ve avlu bağlantıları çizilmiş. “Court”, “very narrow lane”, “15–20 yards approx.” gibi notlar dükkânlar arası mesafeyi ve mekânsal ilişkileri tarif ediyor. Kapalıçarşı’dan çıkış yönü, Deutsche Bank ve Banca di Roma gibi dönemin önemli kurumlarının yer aldığı bir meydana yönlendiriliyor. Alt kısımda “Towards Bridge across Golden Horn” yazısı var. Yani krokideki sokak akışı Galata Köprüsü yönüne devam ediyor.
KOD: WHITE RUSSIAN VE GERMAN
Belgede Kapalıçarşı’nın dar sokaklarına yerleşmiş “White Russian” ve “German” kod adlı iki ajanın kuyumcu dükkânları, 1920’lerden 40’lara uzanan yılları işaret ediyor. “White Russian” ifadesi, Bolşevik Devrimi sonrası İstanbul’a sığınan Çarlık yanlısı Rus göçmenleri tanımlamak için kullanılıyordu. Bu topluluk içinde ticaret yapan ya da istihbarat faaliyetlerine karışan kişilere dair kayıtlar o dönem raporlarında sıklıkla geçmesiyle biliniyor.
ABWEHR NEDİR?
Abwehr, Nazi Almanyası’nın askerî istihbarat ve karşı casusluk örgütü olarak 1920’lerin sonunda kuruldu ve II. Dünya Savaşı boyunca hem dış istihbarat toplama hem de sabotaj ve özel operasyonlar yürütme görevini üstlendi. Amiral Wilhelm Canaris’in yönettiği yapı, yabancı ajan faaliyetlerini ortaya çıkarmak, Alman ordusuna istihbarat sağlamak ve kritik bölgelerde gizli operasyonlar düzenlemekle sorumluydu. Hitler döneminde SS ve Sicherheitsdienst ile sert bir güç mücadelesine giren Abwehr, savaşın son yıllarında etkisini büyük ölçüde kaybetti ve 1944’te tamamen tasfiye edildi.
