Hangi çağda olursak olalım insanlığın değişmeyen bir özelliği var: Merak! İnternetten önce mahallede olup bitenler pencerelerden gözetlenerek, kulaktan kulağa yayılarak ya da mahallenin Meraklı Melahat teyzesinden öğrenilirdi. İş dünyasında kartvizitler dağıtılıp networklar oluşturulurdu. Şimdilerde bunların yerini stalk aldı. Yani, kendini belli etmeden kişinin profilinde gezinmek… Kimmiş, nerede çalışıyormuş, evli mi bekar mı, nerelerde geziyor, neler yiyor, nasıl bir evi var? Hepsini öğrenmek tek bir profil gezintisine bakıyor. Birini uzaktan görüp hakkında sonsuz bilgi sahibi olmanız sadece bir dakika sürüyor. Tabii, edindiğiniz bilgilerin hakikat olup olmadığı ise hep bir muamma! Çünkü kişi nasıl görünmek istiyorsa öyle bir profil oluşturuyor kendine… Yani kimse göründüğü gibi değil artık, bu yüzden sosyal medyada gezinirken uyanık olup her şeye inanmamanız gerekiyor.
Aşırı merak nasıl psikolojide bir hastalık olarak görülüyorsa, stalk yaparken saatlerini harcamak da artık bir hastalık belirtisi… Günümüzde stalk bağımlısı kişilerin sayısı hiç de az değil. Öyle ki, fake hesap yani gerçek kimliği dışında bir kullanıcı adıyla hesap açıp insanları gözetleyen çok kişi var. Bu, başkalarının mahremini gizlice izlemek gibi artık suç sayılacak…
Dijital dünyada tamamen izsiz gezmediğimize dikkat çeken Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Görsel İletişim Tasarımı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Ali Murat Kırık, stalk yaparken algoritmaların da etkilendiğini vurgulayarak “Sürekli aynı kişiyi aratıyorsanız, o hesabı önerilen kişiler listesinde daha sık görebilirsiniz” dedi. Psikolog Tuğçe Şenel ise bu davranışın sosyal bilgiye hızlı erişim ihtiyacının sonucu olduğunu ve zamanla duygusal bağımlılık yarattığını belirtiyor. Aynı zamanda sahte hesapların önüne geçmek için hukuki düzenleme dönemini başlatan Adalet Bakanı Akın Gürlek, “Sosyal medya platformlarına girişte e-Devlet üzerinden kimlik doğrulaması seçeneği gelecek” ifadelerini kullandı.
Dijital çağın büyüyen alışkanlıklarından biri haline gelen bu “sessiz takip kültürü”, psikolojik, teknolojik ve hukuksal yönleriyle yeni dönemin en dikkat çekici davranış biçimlerinden biri. Biz de bu hafta dijital çağın sessiz ama tehlikeli takip kültürünü mercek altına aldık.
MARMARA ÜNIVERSİTESİ İLETİŞİM FAKÜLTESİ GÖRSEL İLETİŞİM TASARIMI ANABİLİM DALI BAŞKANI PROF. DR. ALI MURAT KIRIK
DİJİTAL DÜNYADA İZSİZ HAREKET MÜMKÜN DEĞİL
Hepimizin en çok merak ettiği konulardan biri, bir kişinin sosyal medya profiline baktığımızda bunun karşı tarafa görünüp görünmediğidir. Çoğu büyük sosyal medya platformunda sadece bir profili ziyaret etmek karşı tarafa doğrudan bildirilmez. Yani bir kullanıcının ana sayfasına girmeniz, fotoğraflarına bakmanız ya da açık paylaşımlarını incelemeniz çoğu zaman “şu kişi profiline baktı” şeklinde karşı tarafa gitmez. Ancak burada platformdan platforma değişen bazı detaylar vardır. Örneğin hikâye görüntüleme, canlı yayın katılımı, bazı profesyonel ağlarda profil ziyareti bildirimi gibi özel alanlarda kullanıcıya bilgi verilebilir.
Bir kişiyi sık sık aratmak ya da hesabına tekrar tekrar girmek algoritmayı etkiler mi sorusu da oldukça yaygındır. Benim değerlendirmeme göre sosyal medya platformları kullanıcı davranışlarını izlediği için arama geçmişi, ziyaret edilen hesaplar, izlenen içerikler ve etkileşim süreleri öneri sistemlerinde dolaylı olarak etkili olabilir. Yani sürekli aynı kişiyi aratıyorsanız, o hesabın içerikleri keşfet bölümünde, önerilen kişiler listesinde ya da arama önerilerinde daha sık çıkabilir.
Fake hesapla bir profili incelemek birçok kişiye görünmeden bakmak gibi geliyor fakat dijital dünyada tamamen izsiz hareket etmek sanıldığı kadar kolay değildir. Sahte hesapla bir profile girildiğinde karşı taraf hesabın gerçek kimliğini bilmeyebilir, bu doğru; ancak platformun kendi sistemleri açısından giriş yapılan cihaz, IP kayıtları, oturum bilgileri, çerezler, bağlantı davranışları ve hesap ilişkileri gibi çok sayıda teknik veri tutulabilir. Yani kullanıcı açısından anonim görünseniz bile sistem açısından tamamen görünmez olmazsınız.
“Profiline kim baktı” diyen uygulamalar ise bana göre en dikkat edilmesi gereken alanlardan biridir. Çünkü büyük sosyal medya platformlarının önemli bölümü üçüncü taraf uygulamalara profil ziyaretçi listesini resmi olarak vermez. Buna rağmen bazı uygulamalar kesin sonuç veriyormuş gibi isim listeleri sunar. Bu listeler çoğu zaman tahmine dayalıdır, etkileşimde bulunduğunuz kişilerden üretilir ya da tamamen yanıltıcı olabilir. Daha da önemlisi bu tarz uygulamalar kullanıcı adı, şifre, rehber bilgisi, cihaz verisi veya oturum erişimi isteyerek ciddi güvenlik riski oluşturabilir.
PSİKOLOG TUĞÇE BETÜL ŞENEL
SOSYAL MEDYAYI VİTRİN GİBİ KULLANIYORLAR
Stalk davranışı merak sınırlarını aşıp kontrol ve takıntıya dönüştüğünde ciddi psikolojik riskler oluşturur. Stalk yapan kişi için bu durum, kısa süreli rahatlama sağlayan ama giderek tekrarlayan bir döngüye dönüşür. Zamanla kaygı artar, takıntılı düşünceler güçlenir ve kişi sosyal ilişkilerden uzaklaşıp duygusal olarak bağımlı hale gelebilir. Kısacası kontrol etmeye çalıştıkça daha bağımlı hale gelinir.
Aynı zamanda günümüzde insanlar biriyle tanışır tanışmaz sosyal medya hesabına bakıyor. Bu davranış büyük ölçüde sosyal bilgiye hızlı erişim ihtiyacının sonucu. Eskiden bu bilgiye ortak çevre ve deneyimle ulaşılırdı şimdi ise birkaç saniyede dijital izlere bakarak fikir edinmeye çalışıyoruz. Bu, meraktan doğuyor ama giderek “belirsizliği azaltma” ve “risk yönetimi” ihtiyacına da hizmet ediyor. Stalk yapmak bazı insanlar için artık alışkanlık düzeyinde bir ihtiyaç haline geldi. Sorun şu: Sosyal medyada oluşturduğumuz izlenim genellikle seçilmiş verilere dayanır, yani eksik ve yanlıdır.
Özellikle gençlerde, sayısal göstergeler değerin ölçüsüymüş gibi algılanabiliyor. Bu da yetersizlik hissi, sosyal kaygı ve dış onaya bağımlılığı artırabilir. Sağlıklı kullanım için: Sosyal medyayı tek veri kaynağı olarak görmemek, kesin yargıya varmamak, yüz yüze iletişime zaman ve alan tanımak kendi kullanımını gözden geçirip amaç odaklı kullanmak gerekir.
