18 Ağustos 2026’da Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Türkiye Yapay Zekâ (YZ) Eylem Planı (2026-2030), Türkiye’yi dijital dünyada geliştiren, üreten ve yöneten bir aktör dönüştürmeyi hedefleyen kapsamlı bir yol haritasıdır. Plan; belgenin nasıl uygulanacağı, kurumsal sahiplenmenin nasıl sağlanacağı, yönetsel yapının kurulumu ve izleme süreçlerinin nasıl yürütüleceği gibi sorulara cevap verir niteliktedir. 2021-2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi’nin üzerine inşa edilen bu yeni belge, önceki dönemin altyapı ve farkındalık odaklı yaklaşımından teknoloji ve değer üretimi ile dijital egemenlik aşamasına geçişin somut işaretlerini içermektedir.
Eylem Planında Yapay Zekâ Ekosistemi
Eylem planı kapsamında yapay zekâ ekosisteminin mimarisi, teknolojik girdilerin somut kamusal ve ekonomik faydaya dönüşümünü yöneten, beş dikey katman ve üç yatay bileşenden oluşan bütüncül bir sistem olarak tasarlanmıştır. Süreç, yüksek hesaplama yüklerinin gerektirdiği sürdürülebilir Enerji (1. Katman) altyapısıyla başlar ve bu güç, çip ile GPU teknolojilerine dayanan dayanıklı Hesaplama Donanımı katmanına (2. Katman) aktarılır. Veri merkezlerini kapsayan Altyapı Katmanı (3. Katman) üzerinde konumlanan sektörel Modeller ve Veri (4. Katman), sistemin analitik zihnini oluştururken, bu yapı nihayetinde kamu ve özel sektörde katma değer üreten Uygulamalar (5. Katman) düzeyinde hizmete dönüşür. Dikey katmanların sürdürülebilirliği ise yetkin insan kaynağını temsil eden Yetenek, sermaye akışını sağlayan Finansman ve algoritmik riskleri yöneterek meşruiyet sağlayan Düzenleme ve Güven olmak üzere sistemi yatayda destekleyen üç stratejik bileşene bağlıdır.
Bu yeni modelin temel hedefi, Türkiye’nin genel vizyonuna uygun olarak teknolojiyi ithal eden ve edilgen bir biçimde kullanan bir modelden ziyade teknolojiyi kendi kültürel ve stratejik öncelikleriyle üreten, hukuki sınırlarını çizen ve ihraç eden bir ekosistem inşasıdır.
Diğer taraftan planda dört eksenli bir sistem tasarlanmış ve her eksende dört eylem olmak üzere 16 hedef başlığı tanımlanmıştır. Planın ilk ekseni olan ‘Fark Et’, iki yılda 5 milyon vatandaşa okuryazarlık eğitimi, 10 bin ileri düzey uzman ve 100 bin uygulama profesyoneli yetiştirmeyi öngörmektedir. Bu hedef özellikle sosyal dönüşüm ve dijital uçurumu kapatma hedefine odaklanırken aynı zamanda kamu personelinin dijital yetkinliklere kavuşması amacını taşımaktadır. ‘İstifade Et’ ekseninde ise kamu hizmetlerinde yapay zekâ destekli karar destek sistemlerinin yaygınlaştırılması, kamu verilerinin değere dönüşmesi için açık veri paylaşımlarının sistematikleştirilmesi, özel sektörün ve sanayinin dijital dönüşüm süreçlerine yapay zekâ entegrasyonunun teşvik edilmesi gibi eylemler öne çıkmaktadır.
‘Üret’ ekseni yerli modeller geliştirilmesi, araştırma fonları, büyüme fonları, teşvikler, ortaklıklar gibi alanlara odaklanırken, Türkçe ve alan odaklı Milli Büyük Dil Modelleri ile temel algoritmaların geliştirilmesi hem bölgesel dijital liderlik hem küresel hedefler için öne çıkan bir başlık. Ulusal düzeydeki veri alanlarının kurulması, YZ girişimlerinin desteklenmesi, YZ altyapı kapasitesinin güçlendirilmesi ve ortak kullanım alanları geliştirilmesi önemli diğer başlıklar olarak zikredilebilir. ‘Yönet’ ekseni ise düzenleme ve uluslararası iş birliğini öne çıkaran eylemleri kapsıyor. Düzenleyici güvenilir deney alanları, Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası’na uyum, bu modeli destekleyecek yapay zekâ etiği, veri güvenliği ve insan odaklılık yaklaşımlarını izleyecek kurumsal yönetişim mekanizmalarının tesisi oldukça önemli eylemler başlıkları. Aynı şekilde dijital mahremiyeti ve birey haklarını koruyacak algoritmik etki değerlendirmesi ve açıklanabilirlik standartları zorunluluğu Türkiye’nin insan odaklı duruşunu dijital alanda tahkim eden bir yaklaşım olarak izlenebilir.
Eylem Planında Hedefler ve Olası Çıktılar
YZ Eylem Planında; ekonomik, sosyal, idari ve yasal başlıklarda eylemler öngörülüyor. Örneğin 2030 yılına kadar veri merkezi kurulu gücünün en az 1 GW’a çıkarılması, veri merkezi, bulut ve yapay zekâ altyapıları için en az 10 milyar dolarlık kaynağın harekete geçirilmesi ve kamu yatırım programlarından yapay zekâ projelerine en az yüzde 2 pay ayrılması hedefleri ekonomik katma değer hedefli başlıklar olarak öne çıkıyor. Ulusal Veri Kütüphanesi aracılığıyla en az 2 bin kamu veri setinin araştırmacılar, girişimciler ve kamu kurumlarının kullanımına açılması, kamuda YZ projeleri geliştirilmesi ise kamu politikalarının ve hizmet sunumunun iyileştirilmesi, dolayısıyla vatandaşın refahını artırma amaçlarını ortaya koyuyor.
Planın güvenilir ve açıklanabilir yapay zekâ konsepti, kullanıcı haklarını koruyan hukuki-etik çerçeve hedefi, düzenleyici deney alanları ve çevik yönetişim prensipleri, teknolojinin hızı ile hukukun hızı arasındaki asimetriyi aşmaya yönelik yenilikçi eylem başlıkları olarak planda yer alıyor. Özellikle algoritmik etki değerlendirmesinin zorunlu tutulması; kamu kararlarının şeffaf, denetlenebilir ve ayrımcılıktan arındırılmış olmasını sağlayarak yapay zekâ destekli hizmetlerin demokratik meşruiyetini güçlendiren kritik güvenlik adımları olarak dikkat çekiyor.
Eylem Planında Dönüşüm Dinamikleri
Türkiye’nin 2026-2030 Yapay Zekâ Eylem Planı; savunma sanayiinde elde edilen otonom sistem birikimini sivil alana aktarma, genç nüfusun dinamizmini harekete geçirme ve kamu verisini toplumsal refaha dönüştürme adına kritik bir fırsat penceresi sunmaktadır. Bu geniş perspektif, eylem planını salt teknik bir metnin ötesine taşımaktadır. YZ politikasına dair bu önemli belge, alanın ruhuna uygun olarak disiplinler arası bir çerçeve içeriyor. Bir yandan teknik dönüşüm ihtiyacı ve yerli üretime olan vurgular diğer yandan yapay zekâyı kalkınmanın bir aracı olarak gören faydacı yaklaşım birbirini tamamlamakta. Öte yandan dönüşümün hem toplumsal boyutu hem de aracılar olarak tanımlanan kamu personelinin niteliksel dönüşüm boyutu eylem planında yer alıyor. Tabii ki, niteliksel dönüşüm yanında zihinsel bir dönüşüme dair işaretler de eylem planının satır aralarında okunuyor. Veriyi değere dönüştürecek şekilde kurgulamalar, somut görev paylaşımları ve iş birliğine dair süreç tasarımları önceki dönemden farklılaşan başlıklar.
Bununla beraber hızlı gelişim hırsı yerine insani değerlere uygun dönüşüm hedefleri de dikkat çeken noktalar. İnsan odaklı dijitalleşme ve değere dayalı dönüşüm ruhunun, eylem planının bütününde yer almış olması oldukça sevindirici. Zira Türkiye’nin dijital egemenlik hedefleri ve daha adil bir dijital dünya tahayyülü ancak insani değerlere sahip çıkarak gerçeğe dönüşebilir. Türkiye, dost ve kardeş devletlerle iş birlikleri üzerinden önce bölgesel, ardından küresel ölçekte bu hedefleri gerçeğe dönüştürmeyi başarabilir. Bu realist yaklaşım, BİLGE gibi yerli büyük dil modelleri ve Türk dilleri için ortak algoritmik altyapıların inşası gibi hedeflerle eylem planında yer alıyor. Keza, bölgesel iş birliği hedefleri ile küresel standartların belirlenmesinde etkin rol oynama iradesi, yapay zekâ diplomasisinin temel parametreleri olarak planda somut olarak karşımıza çıkıyor.
Sıralanan bu çok başlı dönüşüm için ihtiyaç duyulan bütüncül yaklaşım, eylem planında tanımlanıyor. Ancak bu dönüşümün insani boyutunun yalnızca eğitimler üzerinden tanımlanabilmesi yeterli olmayacaktır. Bütüncül bir sistemde zihinsel dönüşüm de asli gereklerden biri olacaktır. Toplumsal yaklaşımlar, idari yaklaşımlar, güvenliğe dair yaklaşımlar bu dönüşümde değişmesi gereken alt başlıklar olacaktır. Aynı şekilde bireysel uyum, bürokratik uyum, kurumsal uyum eylem planının başarısında etkili olacak faktörlerden bazılarıdır. Sonuç olarak eylem planının nihai başarısı iyi bir şekilde kurgulanmış YZ eylem planındaki hedeflerin hayata geçmesiyle ortaya çıkacaktır. Potansiyel çıktıların insani, idari ve teknik kapasiteye yönelik katkıları, sürecin ne derece dönüştürücü etki ürettiğini belirleyecektir.
